تاريخ كوهنوردي و غارنوردي در ايران

قلمرو كوهستاني ايران بر آن است تا از اين پس با همكاري "داود محمدي فر"، برگ هايي از تاريخ كوهنوردي ايران را از ميان يادداشت ها و كتب منتشر شده وي به صورت هفتگي منتشر كند. اين مطالب عموماً از كتاب هاي "تاريخ كوهنوردي در ايران" ، "روزشمار تاريخ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و كتاب هاي زير چاپ "كوه بانو" (تاريخ كوهنوردي زنان ايران) ، " فرهنگ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و "تقويم تاريخ كوهنوردي ايران" استخراج شده اند. فهرست منابع و مراجع مطالب مزبور در كتاب هاي فوق الذكر درج شده اند.

مرداد ماه

25 مرداد 1380
روز پنجشنبه، 25 مرداد سال 1380، مسابقات سنگنوردی قهرمانی کشور در رده‌ی سنی بزرگسالان، با حضور 62 سنگنورد از شانزده استان کشور، در شهرستان اردبيل آغاز شد.
در اين رقابت دو روزه که فقط در رشته‌ی سرطناب برگزار شد، پس از سه مرحله رقابت، امير پيرويسی، وحيد عسگری و حسين يزدان‌دوست هر سه از همدان، به مقام‌های نخست تا سوم دست يافتند.
اين مسابقه، به‌منظور انتخاب اعضای تيم ملی سنگنوردی جهت حضور در مسابقات آسيايی، در کشور اندونزی برگزار شد.

18 مرداد 1376

روز شنبه 18 مرداد سال 1376 کوهنوردان کشورمان موفق به صعود قله‌ی 7788 متری راکاپوشی در سلسله جبال قراقروم پاکستان شدند.
رامين شجاعی (سرپرست)، جلال چشمه‌قصابانی، حسين خوش چشم، داريوش بابازاده، محمد جديری، منصور افشاريان، رضا زارعی، عليرضا امزاجرديان و زنده يادان محمد اوراز، فرشاد خليلی و اسماعيل متحيرپسند اعضای اين تيم بودند. آنها که روز 11 تيرماه از کشور خارج شده بودند، پس از 55 روز تلاش و برپايی 5 چادرگاه توانستند بيست و هفتمين قله‌ی بلند جهان را صعود کنند.
از بين اين 11 نفر رامين شجاعی، جلال چشمه‌قصابانی، رضا زارعی، فرشاد خليلی، حسين خوش چشم و محمد اوراز روی قله ايستادند. طراحی اين برنامه در باشگاه کوهنوردان آرش انجام شده بود که مورد حمايت فدراسيون کوهنوردی نيز قرار گرفت.

مرداد 1375
در نخستين روزهای مرداد سال 1375، در قله‌ی کمونيزم که با 7495 متر بلندترين قله‌ی پامير است، سه دلاور آذربايجان به قيمت جان خود افتخار آفريدند.
حسين حراستی، عبدالحسين عزيزی و مسعود آقابالايی، پس از صعود به قله به هنگام بازگشت در ارتفاع 6900 متری حين يک سانحه عبدالحسين عزيزی به انتهای يک يخچال صعب‌العبور سقوط نمود. دو همنورد وی با وجود شرايط نامساعد جوی حاضر نشدند يار خود را که جان باخته بود، تنها بگذارند. آنها با برپايی کمپ سه روزه در محل حادثه نيز نتوانستند در آن شرايط جنازه را به پايين حمل کنند.
حراستی نيز به علت تقلای زياد، بر اثر سکته‌ی قلبی جان خود را از دست داد و تنها يار بازمانده از اين فاجعه مسعود آقابالايی حيران و گريان به پايين سرازير شد. در آن سال انتقال اجساد دو کوهنورد جان باخته به ارتفاعات پايين دست ميسر نگرديد.
يکسال بعد در مرداد 1376، يک تيم اکتشافی مرکب از 12 کوهنورد روس به همراه مسعود آقابالايی و نماينده‌ی فدراسيون کوهنوردی حين عمليات جستجو، جسد حسين حراستی را از زير برف خارج و به دوشنبه پايتخت تاجيکستان انتقال دادند، اما انتقال پيکر عبدالحسين عزيزی به دليل سقوط در يک شکاف يخی به نتيجه نرسيد و آرامگاه ابدی وی در ارتفاع 6000 متری قله در دل يخچال‌ها به ثبت رسيد.

10 مرداد 1343

روز شنبه دهم مرداد سال 1343، هاری روست کوهنورد معروف آلمانی برای صعود از ديوراه‌ی شمالی علم‌کوه وارد تهران شد و در جلسه‌ای که در فدراسيون با حضور وی تشکيل شد، فضل‌اله اميرعلايی، محسن مفيدی، علی اصغر امين‌نيا و محمود شبستری به‌عنوان همکاران وی تعيين شدند.
اين تيم پنج نفری چهارشنبه چهاردهم مرداد عازم منطقه شدند و در نهايت فضل‌اله اميرعلايی و هاری روست برای اولين بار ديواره‌‌ی معروف جبهه‌ی شمالی علم‌کوه را صعود نمودند و مسير صعود آنها بعدها به مسير "روست-اميرعلايی" مشهور شد. اين عمل از بزرگترين کارهای قهرمانی کوهنوردی کشور بود.

14 مرداد 1336
روز دوشنبه 14 مرداد سال 1336، نخستين صعود مستند ايرانی روی قله‌ی 4050 متری «سِن بُران» اشتران‌کوه به مورد اجرا در آمد، که بانوان نيز در آن سهيم بودند.
کوهنوردان عبارت بودند از : شيرين اُم، ايران اُم، ليلی بهرامپور، گلچهره‌ خسرويان، پوران کاويانی، فريدون قاليباف، قاسم فيروزبهی، فرهاد صهبايی، منوچهر بهرامپور، احمد رسولی، اردشير خسرويان و سروش اُم، به سرپرستی رحيم بدر. ديگر کوهنوردان عبارت بودند از : يروانت گالوستيان، محمدعلی بيات و پرويز اشجعی به سرپرستی استاد گغام ميناسيان.

13 مرداد 1333

روز چهارشنبه سيزدهم مرداد پنجاه و پنج سال قبل، در زمان تصدی عبدالباقی يحيايی بر فدراسيون کوهنوردی کشور، برای اولين بار يک تيم مشترک ايرانی- فرانسوی جهت صعود از ديواره‌ی شمالی علم‌کوه عازم آن منطقه شدند. "کلود مايار"، "ژرژ اسيرووه"، " پل راهزر"، "لويی دوبوس" و "فرانسوا پيررو" به سرپرستی " برنارد پير" به اتفاق ده نفر از کوهنوردان زبده کشور، مرکب از استاد محمد کاظم گيلانپور(سرپرست)، اميل مارکاريان، گغام ميناسيان، نوراير ميناسيان، فليکس مناساکانيان، فرخ رحمدل، سدهی، هوشنگ محيط، عبداله رشتيان و محمد اعظمی اعضای اين تيم را تشکيل می‌دادند.
روز بيست و دوم ماه، فليکس مناساکانيان، کوهنورد فنی و مربی فدراسيون کوهنوردی به علت ترک هم‌طنابی فرانسوی خود "فرانسوا پروو (Francois Prevor)" به هنگام تاريکی در سوزنی‌های خطرناک قله‌ی سياه‌سنگ در منطقه‌ی علم‌کوه سقوط نموده بدرود حيات گفت. در ادامه مروری داريم به اظهار نظر سه تن از اساتيد فن که خود نيز در اين برنامه شرکت داشته‌اند.

"حدود ساعت 7:30 بعدازظهر در تاريکی هوا فرانسوا از او جدا شده، به پايين مراجعت می ‌کند، فليکس جهت تکميل کروکی و نقشه‌ی منطقه به طرف سياه‌سنگ می‌رود. فرانسوا نبايد او را رها می‌کرد، او نيز نبايد جدا می‌شد، بی احتياطی کرد." گغام ميناسيان در گفتگو با داوود محمدی‌فر گفت.
اميل مارکاريان می‌گويد: "فليکس و فرانسوا هر دو اشتباه کردند. فرانسوا نبايد می‌گذاشت فليکس طناب را ترک کند، او نيز نبايد به هنگام غروب از طناب جدا می‌شد."
اما محمد اعظمی مسووليت را بيشتر به‌عهده‌ی فرانسوا دانسته و در گزارشی کتبی و مفصل با عنوان "جغد شوم" فرانسوا را زير سوال برده است. قسمتی از اين گزارش در زير آمده است.
«چند فکر مرا آزار می‌دهد، مگر فرانسوا نفر اول طناب نبوده؟ مگر رييس طناب مسوول مستقيم طناب نيست؟ مگر فرانسوا از بهترين کوهنوردان با تجربه و ممتاز فرانسه نيست؟ مگر نه اينکه فرانسه مهد کوهنوردان پرافتخار است؟ پس چرا نيمه راه طناب را رها نموده و نفر دوم خود را در حال سرگردانی روی يک جبهه‌ی خطرناک باقی گذارده و خودش بازگشته است. فرانسوا می ‌گفت که فليکس می‌خواست از روی سوزنيها پايين بيايد، من هم گفتم برو.»

1 مرداد 1329
روز يکشنبه اول مرداد سال 1329 گغام ميناسيان، نوراير ميناسيان و استپان مراديان با هدف و عنوان 7 قله در هفت روز، از راه طالقان به قله‌های زرين کوه (4200 متر)، سياه‌ليز(3975 متر)، تخت خرس(3900 متر)، آلانه‌سر (4100 متر)، لشگرک (4256 متر) و گردونکوه(4402 متر) صعود کردند.
سپس از طريق دره‌ی مرجيکش به شاخک علم‌کوه با ارتفاع 4790 متر رسيدند. آنگاه برادران ميناسيان بر قله‌ی علم‌کوه با ارتفاع 4860 متر پا گذاشتند و برای نخستين بار تا برج يال‌های يخچال شمال‌غربی نيز پيش رفتند. صعود گغام و برادرش را می‌توان نخستين پاگذاری به هر سه نقطه‌ی بلند علم کوه دانست.
اين رخداد به نقل از جليل کتيبه‌ای در سال 1379 در شماره‌ی 20 مجله‌ی کوه آمده است، اما گغام ميناسيان ذيل گزارش خاطرات خود در شماره‌ی 5 مجله‌ی کوهنورد و کوهستان در سال 1342، اين صعود در 1 مرداد 1330 ذکر کرده است.

مرداد 1263
در مردادماه 1263 هجری شمسی، ناصرالدين شاه قاجار دوازده سال قبل از کشته‌شدنش به دست ميرزا رضا کرمانی، طی يک برنامه‌ی 26 روزه‌ی کوهپيمايی، با اسب به قله‌ی سه‌هزار منطقه‌ی علم‌کوه صعود کرد.
محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، رجل دانشمند دوره‌‌ی ناصری که همراه شاه به قله صعود نمود، ارتفاع آن را 4500 ذرع معادل 4680 متر اندازه‌گيری کرد. اين برنامه که با ملتزمين رکاب، حرم‌سرا، سرباز، خدم و حشم و جمعيتی فراوان همراه بود، با 4 نفر کشته و سقوط شصت، هفتاد راس اسب و قاطر از نقاط صعب‌العبور به پايان رسيد.
در روزنامه‌ی خاطرات اعنمادالسلطنه، جريان مشروح اين کوهپيمايی درج شده است.