تاريخ كوهنوردي و غارنوردي در ايران

قلمرو كوهستاني ايران بر آن است تا از اين پس با همكاري "داود محمدي فر"، برگ هايي از تاريخ كوهنوردي ايران را از ميان يادداشت ها و كتب منتشر شده وي به صورت هفتگي منتشر كند. اين مطالب عموماً از كتاب هاي "تاريخ كوهنوردي در ايران" ، "روزشمار تاريخ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و كتاب هاي زير چاپ "كوه بانو" (تاريخ كوهنوردي زنان ايران) ، " فرهنگ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و "تقويم تاريخ كوهنوردي ايران" استخراج شده اند. فهرست منابع و مراجع مطالب مزبور در كتاب هاي فوق الذكر درج شده اند.

شهريور ماه

4 شهريور 1383
روز چهارشنبه، 4 شهريور سال 1383، برنامه‌ی سه روزه‌ی کوهنوردان دوچرخه‌سوار، محمدعلی معمارصادقی، فيروزان فولادوند، محمد حاج وزيری و مهدی معروف آغاز شد. آنان کار خود را از گردنه‌ی خاتون بارگاه آغاز کردند و از راه دشت لار، دره‌ی کوشک، چهل‌چشمه، يالرود، گردنه‌ی قرق، ورزان، کجور، روستای کدير و علمده خود را به شهرستان نور رساندند.

30 شهريور 1380
روز جمعه، 30 شهريور سال 1380، اجلاس مجمع عمومی اتحاديه‌ی کوهنوردی آسيا، در شهر "ماتسوموتو" کشور ژاپن، جلسات 4 روزه‌ی خود را شروع نمود. صادق آقاجانی، رييس وقت فدراسيون و همايون بختياری، دبير کارگروه روابط بين‌الملل همراه ديگر نمايندگان کشورها در اين اجلاس شرکت داشتند. در جلسه از طرف ايران پيشنهاد شد، تيم مشترک کوه‌نوردی آسيايی با بيشترين نفرات در دی‌ماه به قله‌ی دماوند در ايران صعود کنند.

1 شهريور 1372
در اولين روز شهريور، يک گروه 12 نفره متشکل از کوهنوردان استان اصفهان عبارت از، حميد حجاريان [به عنوان] سرپرست، هادی فوقانی، مصطفی قاضی‌عسگر، رستم حافظی، مجيد جمالی‌فر، سياوش حسن‌پور، حسن سخاوت‌منش، سعيد قاسمی، حسين قديريان، حسن فرهنگ، حسين دواتگر و اصغر شکيبا لقب، به دعوت کوهنوردان ازبکستان با هدف صعود مشترک به قله‌ی لنين از طريق باجگيران در استان خراسان عازم تاشکند شدند.
چهار نفر از کوهنوردان ايران تا ارتفاع 5000 متر صعود کردند، اما صبح روز بعد به هنگام حرکت به طرف کمپ 5800 متر، به‌علت شکستن يک نقاب برفی بزرگ در مسير سمت چپ (يخچال لنين) "آلک" سرپرست برنامه با عنوان اينکه مسير انتخاب شده تماما دارای نقاب‌های برفی است و با توجه به بارش برف تازه پيشنهاد تغيير مسير ميدهد، ولی در مسير جديد نيز به علت هوای بسيار بد "آلک" سرپرست برنامه قاطعانه ادامه‌ی کار برای فتح قله‌ی لنين را رد می‌کند. در خلاصه‌ی گزارش هيات چنين می‌خوانيم:
« سفر نخستين هيات اعزامی ايرانی برای فتح قله‌ی لنين حدود يک ماه طول کشيد. پنج نفر از کوهنوردان ازبکستانی در جريان صعود هيات ايرانی را همراهی می‌کردند. گرچه هيات اعزامی به علت انبوهی برف و يخ و نيز از دست دادن فصل مناسب صعود از فتح قله باز ماند، ولی در جهت آشنايی با منطقه‌ی پامير و کسب تجربه برای صعود به ارتفاعات بلند و شروع همکاری با کوهنوردان کشور ازبکستان موفق بود. »
هزينه‌ی هر نفر تقريبا حدود 150 هزار تومان شد. هيات کوهنوردی استان و فدراسيون کوهنوردی در اين زمينه سهمی بر عهده نگرفتند. هزينه‌ها کلا بر عهده‌ی افراد[ی] بود که توانايی پرداخت هزينه را داشتند، نه الزاما آماده‌ترين افراد از نظر شرايط فنی، جسمی و روحی.

17 شهريور 1360
از روز سه‌شنبه هفدهم شهريورماه سال 1360، ابراهيم بابايی، غلامرضا دانشور، عباس محمدی و داريوش بابازاده(از باشگاه کوهنوردان آرش) به‌همراه جلال فروزان(رابوکی)، محسن نوری و وحيد عسگری از تهران، ناصر خوشه‌چين از اراک و مهرداد گرانپايه از همدان دست به اجرای برنامه‌يی در دره‌ی يخار دماوند زدند. حدود 350 کيلوگرم بار ظرف دو روز به چادرگاهی که در کناره‌ی سمت راست دره، روبه‌روی ديوراه‌ی يخی در نظرگرفته شده بود، حمل شد.
در تاريخ 17 شهريور، بابايی بخش عمودی ديواره‌ی يخی را صعود و ثابت‌گذاری کرد. روز بعد بابايی و رابوکی در يک طناب و دانشور و خوشه‌چين در طناب ديگر بخش عمودی را صعود کردند و پا بر يخچال بالای آن گذاشتند. آنها تا حدود 10 شب خود را به قله و پس از آن به پناهگاه تخت فريدون رساندند. به اين ترتيب نخستين صعود ديواره‌ی يخی يخار به انجام رسيد.
روز هجدهم ماه، عباس محمدی و داريوش بابازاده نيز از بخش عمودی ديواره‌ی يخار، دماوند را صعود کردند و پس از جمع‌آوری وسايل ثابت‌گذاری شده روی دو پيچ يخ فرود آمدند.
روز نوزدهم ماه نيز عباس محمدی، داريوش بابازاده، محسن نوری و مهرداد گرانپايه از دهليز شمالی يخار دماوند که تا آن زمان طی نشده بود، صعود کردند و پس از رسيدن به قله به پناهگاه تخت فريدون بازگشتند.

21 شهريور 1340
روز سه‌شنبه، 21 شهريور سال 1340، کاروانی به سرپرستی اميل مارکاريان و خليل ميلانی جهت تعمير اساسی جانپناه "اسپيد کمر" عازم دامنه‌ی جنوبی کوهستان توچال شدند. آنها در مدت 8 شبانه‌روز، تعميرات لازم را به انجام رساندند.
جانپناه "اسپيد کمر" با مساحت 14 متر مربع، در ارتفاع 2810 متری دره‌ی اسون قرار دارد و در سال 1226 با تلاش محمدکاظم گيلانپور بنا شده است.

تابستان 1329
در تابستان سال 1329 هجری خورشيدی، يکی از فنی‌ترين صعودها در منطقه‌ی تخت سليمان توسط جليل کتيبه‌ای به همراهی محمدعلی تفرشی انجام پذيرفت. نامبردگان برای اولين بار از ديواره‌ی عظيم شمالی شاخک شرقی قله‌ی علم‌کوه که مشرف به يخچال علم‌چال می‌باشد، به شاخک رسيدند و راهی جديد گشوده شد.

14 شهريور 1324
روز چهارشنبه، چهاردهم شهريور سال 1324 نه نفر از کوهنوردان زبده‌ی گيلان، به سرپرستی محمد کوچصفهانی و عضويت محمدی، دادور، شريعت‌زاده، شهرستانی، سليم، ميزان، بيانی و شاهنگيان از رشت برای صعود به قله‌ی دورفک که صعب‌ترين کوه يخچال‌دار گيلان می‌باشد، پياده عزيمت کردند.
آنها پس از طی 207 کيلومتر در مدت ده روز با موفقيت توانستند، به قله‌ی دورفک که در ارتفاع 2771 متر است، برسند. اين عده روز 24 شهريور از طريق قزوين وارد تهران شده و شب را در باشگاه نيرو و راستی استراحت و صبح 25 شهريور به سمت رشت عزيمت نمودند.

شهريور 1215
در سال 1215 خورشيدی برابر با 1836 ميلادی، مستر تامسون به قله‌ی دماوند صعود نموده و اولين شب ‌مانی بر فراز قله‌ی دماوند را به نام خود ثبت کرد.
گريگوری ولريانوويچ ملگونف، مکتشف روس تاريخ اين صعود را در سال 1837 می‌داند و در کتاب سفرنامه‌ی ملگونف به سواحل جنوبی دريای خزر می‌نويسد:
« در ماه سپتامبر سال 1837 برابر با شهريور 1216، تامسون با چهار تن راهنما به بالا برآمد و نزديک غروب آفتاب به تيغه‌ی (قله‌ی) کوه نزديک شد. در طرف شرقی غاری بود که شب را در آن به سر بردند. وی ارتفاع قله را 19400 پا معدل 6300 متر تخمين زد.
به گفته‌ی تامسون، غار بسيار گرم بود، ولی چون بدان سوراخ‌ها که در غار است دست می‌برديم، دست را می‌سوزانيد. به محض ورود در آن، برف‌ها و يخ‌ها که در لباس ما بود، گداخته شد و شب را در ميان خاکسترهای آن غار به‌سر برديم. دود گوگرد بدبو آنجا پيچيده بود. چون صبح بيرون آمديم، باز لباس‌ها تر شده و يخ بست. »