تاريخ كوهنوردي و غارنوردي در ايران

قلمرو كوهستاني ايران بر آن است تا از اين پس با همكاري "داود محمدي فر"، برگ هايي از تاريخ كوهنوردي ايران را از ميان يادداشت ها و كتب منتشر شده وي به صورت هفتگي منتشر كند. اين مطالب عموماً از كتاب هاي "تاريخ كوهنوردي در ايران" ، "روزشمار تاريخ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و كتاب هاي زير چاپ "كوه بانو" (تاريخ كوهنوردي زنان ايران) ، " فرهنگ كوهنوردي و غارنوردي ايران" و "تقويم تاريخ كوهنوردي ايران" استخراج شده اند. فهرست منابع و مراجع مطالب مزبور در كتاب هاي فوق الذكر درج شده اند.

تير ماه

30 تير 1381
روز يکشنبه، 30 تير سال 1381، اعضای تيم ملی اميد کوهنوردی کشور بر فراز قله‌ی 6400 متری ماربل‌وال (ديواره‌ی بلورين) ايستادند.
علی حاج‌سعيد، عظيم قيچی‌ساز و حسين عظيمی (سرپرست)، اعضای اين تيم بودند که در برنامه‌ای مشترک با کشورهای آسيايی به قله‌ی کوه ماربل‌وال در مرز چين و قرقيزستان صعود کردند.
تيم ملی اميد کشور طی اردوهای انتخابی اعضای تيم ملی اصلی کشور برای صعود به قله‌ی لوتسه انتخاب شده بودند. آن‌ها در اين سفر، به دو بخش تقسيم شده بودند و گروه ديگر برای صعود قله‌ی 7010 متری خانتنگری تلاش می‌کردند.

22 تير 1378
روز سه‌شنبه 22 تيرماه سال 1378، پاسکال لوريه کوهنورد فرانسوی به هنگام فرود از ديواره‌ی ساعت در قاضی محله‌ی شهر خرم‌آباد، دچار حادثه شد و جان باخت.
وی در قالب يک تيم سه نفره از سنگنوردان فرانسوی که با هماهنگی فدراسيون‌های کوهنوردی فرانسه و ايران جهت بازديد از مناطق کوهنوردی و صعود ديواره‌های طبيعی کشورمان به ايران آمده بود.

26 تير 1370
از روز چهارشنبه بيست و ششم تير تا روز شنبه پنجم مرداد، ابراهيم بابايی و فريدون اسماعيل‌زاده از گروه آرش، به همراه علی محمدپور، جلال فروزان و مجيد بنی‌هاشمی با يک راهپيمايی طولانی مسير غرب دماوند تا دره‌ی حصارچال در جنوب علم‌کوه را طی کردند. آنان در اين مسير قله‌های بسياری را از جمله ورارو، هفت‌سران لار، چپکرو، پالون گردن، ماسه چال، آلانه سر، لشگرک را صعود کردند.

25 تير 1354
روز چهارشنبه، 25 تير سال 1354، يک گروه 13 نفری از کوه‌نوردان دانشکده‌ی فنی تهران به سرپرستی صفر يزدان‌پرست از مسير فرانسوی‌ها روی ديواره‌ی شمالی علم‌کوه، به قله رسيدند.
فاطمه خوشند، تنها بانوی عضو اين گروه بود. آن‌ها سومين گروه از کوه‌نوردان کشورمان بودند که روی مسير فرانسوی‌ها صعود می‌کردند. اين مسير از شکاف مسير هاری‌رست-اميرعلايی در شرق ديواره آغاز می‌شود و در محلی به‌نام دوراهی، کمی بالاتر از کارگاه يخ به سمت غرب و مرکز ديواره منحرف می‌شود، تا اينکه از قيف مرکزی به قله می‌رسد. مسير فرانسوی‌ها در سال 1345 گشايش شده است.
بنا به شواهد موجود، اين نخستين تلاش يک کوه‌نورد زن ايرانی روی ديواره‌ی علم‌کوه بوده است.

25 تير 1344
از روز 25 تيرماه به مدت پنج روز بهمن ناصحی و جهانگير امام از باشگاه کوهنوردی و اسکی دماوند، برای نخستين بار از دره‌ی يخار به قله‌ی دماوند صعود کردند. برنامه‌ی آنان از منطقه‌ی استيله‌سر آغاز گرديد و از زير مناطق سنگی و کنار شکاف‌های عميق يخی و از لب پرتگاه‌ها و يخچال ‌ها خود را به بام ايران رساندند.

9 تير 1343
روز سه‌شنبه، 9 تيرماه سال 1343 هجری خورشيدی، مهری زرافشان، ناصر رستمی، زاکاريان و فضل‌اله اميرعلايی با 110 ميخ، 40 کارابين، چهار جفت کرامپون، 4 عدد کلنگ، 300 متر طناب، دو کلاه خود، دو جفت رکاب، دو چادر، دو چکش سنگ و ديگر وسايل، جهت صعود از ديواره‌ی شمال‌شرقی قله‌ی 4659 متری تخت سليمان عازم منطقه شدند. در اين برنامه که از جالبترين برنامه‌های آن زمان بود، کوهنوردان همچنين در يخچال سرچال به تمرين يخنوردی پرداختند و در بازگشت از مسير قله‌های سياه‌کمان (4472 متر)، چالون (4516 متر)، کلاچبند (4392 متر) و پسندکوه (4000 متر) صعود و از يال متصل به ونداربن فرود آمدند.

5 تير 1343

روز جمعه 5 تير سال 1343 کوهنوردان سازمان بيستون تهران، اکبر سلام تبريزی، حسين دانشمند، سيروس زرگری، رضا دانش و ناصر حيدرپور از کانون کوهنوردان تهران به سرپرستی اکبر بشردوست، برای نخستين بار طی يک برنامه‌ی 24 ساعته از جبهه‌ی جنوبی به قله‌ی دماوند صعود کرده و از جبهه‌ی غربی بازگشتند.

16 تير 1341
از روز شنبه 16 تيرماه سال 1341 به مدت 8 روز شش نفر از کوهنوردان ورزيده‌ی شيراز، عبارت از دوشيزه منيژه کوثر، احمد معرفت، بزرگ وثوقی، عبدالوهاب اشرفی‌پور، محمدحسن مفلح، محمدجواد صنيع دانش به سرپرستی تيمسار کوثر برای اولين بار به شش قله‌ی رشته‌کوه دنا با ارتفاع بيش از 4000 متر صعود نموده و ارتفاع آنها را اندازه‌گيری کردند. طبق محاسبه‌ی دقيق کوهنوردان در اين برنامه، بيش از 40 قله‌ی بالاتر از 4000 متر در رشته‌کوه دنا وجود دارد.

10 تير 1341
روز دهم تيرماه سال 1341 کوهنوردان سازمان کوهنوردی و اسکی دماوند، مرکب از محمد اعظمی، عبداله رشتيان، ناصر فلاح، ثاراله زرين‌قلم با همراهی جليل کتيبه‌ای از مدرسه‌ی ملی کوهنوردی فرانسه "شاموني" به عزم صعود قله‌ی منبلان حرکت کردند. راهنمايی کاروان بر عهده ‌ی "بوزون بالک" و "ديک" از راهنمايان شامونی بود. وسايل کار عبارت بود از کلنگ، طناب و کفش يخ که به مدرسه‌ی ملی کوهنوردی تعلق داشت. کوهنوردان پس از صعود از يخچال "گلاسه بسون" و استراحت در پناهگاه "گران موله" روز بعد، پس از پشت سر نهادن سوزن‌های يخی و معابر دشوار به قله‌ی 4810 متری منبلان و بام اروپا صعود نمودند و به اخذ نشان و حکم مخصوص از مقامات ورزشی فرانسه مفتخر شدند.
دومين برنامه‌ی هيات، صعود به قله‌ی 4478 متری ماترهورن بود که پس از تکميل وسايل در شهر "زرمات" کشور سوييس در ميان بهت و حيرت ساير کوهنوردان، بدون راهنما راه صعود را در پيش گرفت. رشتيان و زرين‌قلم در يک کرده و فلاح و اعظمی در کرده‌ی دوم به قله‌ی وحشی و عظيم ماترهورن صعود کردند، به ترتيبی که محافل رسمی کوهنوردی سوييس افراد اکيپ را تحسين کرند و آنها را به حکم و نشان مخصوص ماترهورن نايل ساختند.
کوهنوردان سازمان دماوند، پس از ماترهورن به کوه "المپ" يونان، پرستشگاه خدايان نيز صعود کردند. اين کوه از لحاظ اختلاف ارتفاع ابتدا و انتهای آن، يکی از کوه‌های بلند اروپا به‌شمار می‌رود.

16 تير 1336
روز يکشنبه 16 تير سال 1336 سومين دوره‌ی کلاس‌های تربيت مربی و راهنمای کوه‌نوردی با شرکت 28 نفر از تهران و شهرستان‌ها در دوبخش تئوری و عملی در دره‌ی زايگان، حومه‌ی منطقه‌ی لواسانات تهران آغاز شد.
در اين دوره که پانزده روز به درازا کشيد، کوه‌نوردان تکنيک‌های سنگنوردی و کار روی يخ و برف را زير نظر گغام ميناسيان، فرخ رحمدل، رضا قديری، رحمان ستايش و هوشنگ محيط فراگرفتند.
رحيم بدر از باشگاه تهران، فضل‌اله اميرعلايی از باشگاه فردوسی و محمود فتوحی از باشگاه نيکنام نفرات برتر اين کلاس لقب گرفتند. همچنين، نرگس حکيمی به عنوان نخستين مربی کوه‌نوردی بانوان کشور موفق به دريافت مدرک شد.

تير 1331
اولين دوره‌ی کلاس‌های کمک مربی فدراسيون کوهنوردی، زير نظر استاد محمدکاظم گيلانپور در دره‌ی "لالان" از کوهپايه‌های شمال تهران در منطقه‌ی رودبار قصران تشکيل شد.
رضا قديری‌نيا، هوشنگ محيط، محمد اعظمی، عبداله رشتيان، فرخ رحمدل، گغام ميناسيان، نوراير ميناسيان، فليکس مناساکانيان، هاملت چرخچيان و عيسی اميدوار، کوهنوردانی بودند که در اين دوره شرکت کردند و به افتخار نخستين مربيان کوهنوردی کشور نايل شدند.

تير 1271
در سال 1271 هجری شمسی برابر با سال 1311 هجری قمری، محمدنصير فرصت شيرازی نويسنده، سياح، هنرمند، کوهنورد و مولف کتاب "آثار عجم" به‌اتفاق 9 نفر از افراد محلی و 12 شمع روشن و سه تفنگدار آماده‌ی شليک با دو رشته ريسمان هر يک متجاوز از صد ذرع، از غار شاهپور کازرون برای نخستين بار ديدن نمود. وی در اين برنامه به مساحی غار پرداخت و اولين پژوهش غارشناسی و غارنوردی ايرانيان را به علاقمندان هديه کرد.
محمدنصير فرصت شيرازی در حقيقت نخستين غارشناس و غارنورد علمی ايران به‌شمار می‌رود.